NGHIÊN CỨU DỊCH TỄ HỌC TRONG BỆNH VIỆN: NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý VỀ THIẾT KẾ VÀ DIỄN GIẢI - Văn Tuấn, Nguyễn (Tạp chí Sức khỏe và Lão hóa, 2026)
Phần lớn các nghiên cứu dịch tễ học và nghiên cứu lâm sàng quan sát tại Việt Nam được thực hiện trên bệnh nhân nhập viện và thường không có nhóm chứng. Mặc dù có tính thực tiễn và thuận lợi về mặt dữ liệu, các nghiên cứu này thường được sử dụng để trả lời những câu hỏi vượt quá khả năng suy luận của thiết kế. Trong bài này tôi phân tích các hạn chế phương pháp của nghiên cứu dịch tễ học dựa trên bệnh nhân trong bệnh viện, đặc biệt trong trường hợp không có nhóm chứng, trong bối cảnh nghiên cứu y học tại Việt Nam. Dựa trên phân tích khái niệm và nguyên lý dịch tễ học, bài viết thảo luận các nguồn sai lệch thường gặp trong nghiên cứu bệnh viện, bao gồm sai lệch chọn mẫu, sai lệch đồng căn (collider bias), thiếu nhóm chứng, và hiện tượng hồi quy về trung bình. Bệnh nhân nhập viện là một quần thể đã qua chọn lọc, chịu ảnh hưởng không chỉ bởi mức độ bệnh mà còn bởi khả năng tiếp cận y tế, tuyến chuyển viện và các yếu tố xã hội. Việc điều kiện hóa phân tích trên nhóm đã nhập viện có thể làm lệch mối liên quan giữa phơi nhiễm và bệnh, tạo ra các mối liên quan giả tạo hoặc làm mờ mối quan hệ nhân quả thực sự. Khi thiếu nhóm chứng, các mối liên quan quan sát dễ bị diễn giải sai như yếu tố nguy cơ ở mức quần thể. Các nghiên cứu trước–sau trong bệnh viện còn dễ bị ảnh hưởng bởi hiện tượng hồi quy về trung bình, dẫn đến đánh giá sai hiệu quả can thiệp. Các mô hình tiên lượng xây dựng từ dữ liệu nội viện có thể vận hành tốt trong bối cảnh huấn luyện nhưng khó khái quát ra ngoài bệnh viện. Nghiên cứu dựa trên bệnh nhân nhập viện vẫn có giá trị quan trọng trong mô tả bệnh nặng, tiên lượng nội viện và đánh giá quy trình chăm sóc. Tuy nhiên, phạm vi suy luận của thiết kế này là có giới hạn. Việc nhận diện rõ các giới hạn phương pháp và gắn chặt diễn giải kết quả với điều kiện chọn mẫu là cần thiết để tránh những kết luận sai lệch và nâng cao chất lượng nghiên cứu y học tại Việt Nam.
Keywords: Sai lệch chọn mẫu; Sai lệch đồng căn; Nghiên cứu dựa trên bệnh viện